blogging-banner 700x180

Sceptisch denkertjeOver scepticisme

Onze taal is volgepropt met uitdrukkingen voor scepsis. "Ik geloof er geen snars van", "Nog effe", of een hoofdschuddend "Tuurlijk". Scepsis is de mens niet vreemd en de Nederlander al helemaal niet. De Vereniging tegen de Kwakzalverij is naar verluidt de oudste nog bestaande sceptische organisatie ter wereld – al bestaat daar natuurlijk twijfel over! Die eeuwige twijfel is de kracht van het scepticisme, maar ook de grote zwakte.

In het Oudgrieks betekent scepsis "onderzoek" en "(gedetailleerde) beschouwing", in het Nederlands en veel andere talen betekent het twijfel, twijfelzucht en ook het structureel toepassen van twijfel als methodiek. Het is een manier

van omgaan met zekerheid en onzekerheid over alles wat wij ervaren.

Laten wij even doorgaan met definiëren. Scepsis is de dreiging om iets niet serieus te nemen. Ergens sceptisch tegenover staan is op zich een serieuze bezigheid. Verwachten dat een bewering onderbouwd wordt met feiten is een redelijk verzoek. De volgende stap is het uiten van twijfel over die feiten, of over de manier waarop die verkregen zijn. Toch is er ook een andere vorm van scepsis, die wij veel gebruiken, waarin scepsis en cynisme samenkomen. Het is een manier om iemand te 'stangen'. Door beweringen in twijfel te trekken kan iemand aan zichzelf gaan twijfelen, of zich niet serieus genomen voelen. Dat kan nou net precies de bedoeling zijn.

Verder is scepticisme te omschrijven als een niet "geloofaardige" opstelling; het is de neiging om niet te geloven wat wordt voorgeschoteld. De scepticus is niet zo aardig, dat zij alles maar gelooft. Daarvoor is bewijs vereist – scepsis is ook bewijslust. Scepsis behoort daarom tot het zakgereedschap van wetenschappers, maar ook commentatoren.

Een goed voorbeeld is de bewering van Geert Wilders, dat driekwart van de Nederlandse moslims zogenaamde Syriëgangers als helden ziet. Een Syriëganger werd op het moment van Wilders uitspraak geassocieerd met het terrorisme van IS (Islamitische Staat), maar ook met andere strijdende partijen die steun uit het buitenland haalden, om zich tegen het Syrische staatsleger teweer te stellen.

911InsideJobStickerWij gaan nu sceptisch aan de slag. Hoeveel Nederlandse moslims dan? Drieënzeventig procent. Zijn ze dan allemaal ondervraagd? Nee, er waren 370 ondervraagden – een redelijk representatief aantal, zo lijkt het, waarvan dus ongeveer 270 mensen deze mening waren toegedaan. Dan nog resteren er vragen. Wat is de context van dit onderzoek geweest? Was de PVV, Wilders partij, de opdrachtgever voor dit onderzoek? Nee, dat was het NCRV programma Altijd Wat. Hoe recent is dit onderzoek? Dit is een cruciale vraag, blijkt uit het antwoord. Het is namelijk uitgevoerd, door Motivaction, in mei 2013. Motivaction meldt zelf, dat "toen nog vrijwel niemand" van IS gehoord had en dat, in essentie, de burgeroorlog in Syrië vooral werd gezien als een strijd van een groot deel van de bevolking om zich van het juk van de dictatuur te bevrijden. De beeldvorming en de feitelijke situatie zijn sindsdien aanmerkelijk complexer geworden, waardoor wij nu in de situatie verkeren dat de Syrische president zijn ongevraagde goedkeurig verleent aan de president van de Verenigde Staten, om de als meest gevaarlijk beschouwde strijdgroepen te bombarderen. Het is duidelijk dat het lonend is, om sceptisch tegenover de stelling van Wilders te staan. Die wordt deels door de onderzoeksresultaten ondersteund, maar komt ook voor een belangrijk deel op losse schroeven te staan.

Wij zijn ver gekomen dankzij sceptici. Er zijn veel waarheden ontmaskerd en redenaties ontkracht. Milton Friedman was sceptisch over bestaande economische theorieën en ontwikkelde daarom zijn eigen ideeën. Waar anderen weer sceptisch over waren. Einstein was sceptisch over zijn eigen kosmologische constante, die nu misschien toch weer heel waardevol blijkt. Hegel stelde echter, dat je wel moet oppassen, want scepticisme plaatst het redeneren boven alles, waardoor alle objectiviteit ondergeschikt wordt aan het zelfbewustzijn. Scepticisme weet maar een ding zeker: dat het goed is en gelijk heeft. Verder is alles twijfel.

Scepticisme is een filosofisch dood spoor. Je kunt niet overal sceptisch over zijn, want ergens zijn er altijd aannames – en als je aan alle aannames wilt ontsnappen, leidt dat tot een oververhit brein, zoals David Hume klaagde. Scepticisme leidt tot zoveel onzekerheid over wat wij weten, dat er niks overblijft dan die onzekerheid. Zo komen we nooit tot een conclusie.